zadzwoń
opieka domowa
facebook
sportowcy
tancerze
dzieci

homo motoricus - medycyna tańca (cz. 3)

Wśród osób tańczących „zawodowo” prawie 40% zgłasza, że w przeciągu ostatnich 12 miesięcy odniosło przynajmniej 1 uraz związany z treningiem. Ankietowani „amatorzy” sygnalizują częstość występowania urazów na poziomie około 23%. Tak istotna różnica wynika przede wszystkim z intensywności ćwiczeń i stopnia złożoności wykonywanych form ruchowych. Pewien odsetek tych zdarzeń jest powiązany również z czynnikami psychologicznymi, wśród których poczesne miejsce zajmują stres i zaburzenia jedzenia. Wiedza na temat zagadnień klinicznych związanych z psychologią tańca i innych form aktywności fizycznej, połączona z umiejętnością jej praktycznego zastosowania, stanowi nieodłączny element pracy z tancerzami. Bez względu na formę tańca i stopień zaawansowania jego wykonawców należy pamiętać, że zgodnie z definicją WHO zdrowie to nie tylko brak choroby, lecz także stan dobrostanu psychicznego. Każdy czynnik (zewnętrzny i wewnętrzny), który narusza tą równowagę, wymaga identyfikacji i wdrożenia działań mających na celu minimalizację skutków jego oddziaływania. Granica pomiędzy tak definiowanym zdrowiem a jego brakiem jest nakreślona bardzo delikatną kreską. Przekroczenie tej linii, po drugiej stronie której rozpoczyna się wymagająca bardziej zdecydowanych działań choroba, może nastąpić w sposób niezauważalny, zwłaszcza jeżeli skupimy się na łatwiej „namacalnych” aspektach zdrowia i jego braku.

Stres, nieodłącznie związany z wszelkimi aspektami ludzkiego życia, jest najpowszechniej występującym czynnikiem ingerującym w mechanizmy regulacyjne każdego organizmu. Stres, który odpowiednio dawkowany, warunkuje odpowiedni poziom codziennej aktywności (tzw. eustres) staje się w pewnych momentach czynnikiem destrukcyjnym dla prawidłowego funkcjonowania (dystres). Akceptowalny przez każdego z nas poziom stresu jest kwestią bardzo indywidualną i podobnie jak repertuar sposobów radzenia sobie ze stresem jest zazwyczaj efektem życiowych zdarzeń i wyniesionych z nich doświadczeń. Lista teorii powstawania stresu i jego wpływu na ludzki organizm liczy co najmniej kilkadziesiąt pozycji. Wg jednej z nich w momencie oddziaływania na tancerza stresorów dochodzi do fizjologicznej odpowiedzi organizmu polegającej m.in. na wzroście napięcia mięśniowego i niekontrolowanych skurczach mięśni, co w połączeniu z chwilowym obniżeniem koncentracji uwagi i ograniczeniem percepcji sygnałów płynących ze świata zewnętrznego, w znaczący sposób zwiększa ryzyko kontuzji. Do stresorów należy zaliczyć nie tylko istotne wydarzenia w życiu codziennym, lecz także tzw. daily hassles (drobne uciążliwości dnia codziennego), np. awaria samochodu, sąsiedzka sprzeczka. Oddzielnym czynnikiem obciążającym sferę psychiczną jest przebycie w niedalekiej przeszłości urazu. Wiąże się to m.in. z wpisaniem w podświadomość wzorca bólu, który był jego następstwem wraz ze wszystkimi związanymi z nim ograniczeniami. Niektóre z badań nad związkiem stresu z ryzykiem wystąpienia kontuzji, prowadzonych wśród sportowców, wskazują na możliwość istnienia takiego powiązania nie tylko w przypadku negatywnych stresorów, lecz także w korelacji ze zdarzeniami pozytywnymi (ślub, narodziny dziecka).

Stres jest również elementem tzw. zintegrowanego modelu odpowiedzi na uraz. Negatywne odczucia po kontuzji narastają bezpośrednio po zdarzeniu, a powrót do poziomu wyjściowego następuje zazwyczaj w przeciągu 4-5 tygodni. U części tancerzy przechodzących proces rehabilitacji w naszym ośrodku obserwujemy w ostatnich dniach ćwiczeń wzrost negatywnych emocji związanych z obawami przed powrotem do regularnych sesji treningowych. Niestety nie jest to połączone z jakością przestrzegania zaleceń lekarskich i motywacją do wykonywania zaleconych ćwiczeń. Postępowanie wg zaleceń waha się między 50 (przestrzeganie połowy zaleceń) a 140% (nadmiernie częste wykonywanie ćwiczeń). Znaczący spadek poziomu współpracy obserwujemy szczególnie w momencie ustąpienia dolegliwości bólowych, który przez wiele osób (także lekarzy nie posiadających doświadczenia w prowadzeniu rehabilitacji tancerzy i sportowców) interpretowany jest mylnie jako sygnał do zakończenia leczenia. Podtrzymanie kontaktów z ośrodkiem prowadzącym rehabilitację także po leczeniu, współpraca z fizjoterapeutą w zakresie budowania planu treningowego i okresowe kontrole jakości wykonywanych ruchów wpływają pozytywnie na zmniejszenie ryzyka powtórnych urazów.

Wg amerykańskiego podręcznika zaburzeń psychicznych (DSM-IV-TR, American Psychological Association, 2000) wyróżnia się trzy główne typy zaburzeń jedzenia – anoreksję, bulimię i inne zaburzenia jedzenia. Należy pamiętać, że występowanie zaburzeń jedzenia jest czynnikiem ryzyka pojawienia się innych problemów psychologicznych, włącznie z pełnoobjawową depresją.
Zgodnie z definicją anoreksja (jadłowstręt psychiczny) cechuje się intensywnym lękiem przed przybraniem na wadze, połączonym z zaburzeniem percepcji kształtu i wyglądu własnego ciała. Anoreksja występuje nieznacznie częściej wśród sportowców, tancerzy i innych osób aktywnych fizycznie niż w populacji ogólnej. Jej występowanie jest częstsze w formach ruchu, w których kładziony jest szczególny nacisk na utrzymanie szczupłej sylwetki ciała jako czynnika zwiększającego szansę na osiągnięcie dobrych wyników (taniec, gimnastyka, balet, biegi przełajowe, nurkowanie). Szczególną formą jadłowstrętu jest jego współwystępowanie u kobiet z zaburzeniami hormonalnymi manifestującymi się nieprawidłowościami cyklu miesiączkowego i wcześniejszą osteoporozą, która skutkuje zwiększoną łamliwością kości. W zależności od grupy kobiet wśród których opisuje się taką konstelację zaburzeń przyjmuje ona m.in. nazwę triady sportsmenek, triady atletycznej. Pomimo skąpej literatury na temat występowania problemu wśród tańczących dziewczyn i kobiet wydaje się, że należy być dalekim od marginalizacji problemu i nie uwzględnianiu jego następstw w ocenie stanu zdrowia tancerek. Innym zaburzeniem odżywiania występującym częściej wśród osób aktywnych ruchowo jest bulimia rozumiana jako epizody objadania się, po których następują kompensacyjne działania, takie jak prowokowanie wymiotów, głodzenie się lub bardzo intensywny trening. W przypadku występowania zaburzeń odżywiania nie spełniających pełnych kryteriów anoreksji lub bulimii mówimy o innych zaburzeniach jedzenia. Na podstawie własnych doświadczeń możemy z pełną odpowiedzialnością potwierdzić, że ocena stanu odżywienia jest zbyt rzadko traktowana jako istotny element okresowych kontaktów osób aktywnych fizycznie z lekarzem. Zbyt często dbałość o prawidłowo zbilansowaną dietę i utrzymanie należnej masy ciała zastępowana jest cudownymi dietami i wszechobecną suplementacją. Zaburzenia odżywiania to nie tylko problem masy ciała i dysfunkcji hormonalnych. To także zaburzenia elektrolitowe, niedobory białkowe i energetyczne, to konsekwencje tego stanu związane z upośledzoną regeneracją sił po wysiłku, gorszym gojeniem uszkodzonych tkanek i słabszymi procesami odpornościowymi organizmu. Jakże aktualne jest w XXI wieku stwierdzenie Hipokratesa: „Gdybyśmy mogli dostarczyć każdemu odpowiednią ilość pożywienia i wysiłku fizycznego, nie za małą i nie za dużą, znaleźlibyśmy najbezpieczniejszą drogę do zdrowia”.

Spośród innych zagadnień związanych ze zdrowiem psychicznym tancerzy warto jeszcze wspomnieć o uzależnieniu od tańca i dysmorfii mięśniowej. Psychofizyczne cechy uzależnienia od tańca można stwierdzić częściej wśród tancerzy-amatorów. Do najczęściej zgłaszanych symptomów należy zaliczyć stałą koncentrację na ćwiczeniach i poczucie winy pojawiające się, jeśli ćwiczenia nie są wykonywane. Występują również objawy tolerancji, które są charakterystyczne dla zespołów uzależnienia – wykonywane ćwiczenia muszą być coraz bardziej intensywne, żeby osiągać podobnego stopnia zadowolenie psychiczne. W przypadku kilkudniowych przerw w normalnym cyklu zajęć stwierdza się symptomy zespołu odstawienia (obniżenie nastroju, lęk, spadek napędu). Informacja ta jest szczególnie istotna z powodu częstszego niż w populacji ogólnej występowania u osób uzależnionych od aktywności fizycznej (także tańca) różnych form zaburzeń odżywiania. Dysmorfia mięśniowa, występująca głównie wśród młodych mężczyzn, charakteryzuje się stałym skupieniem na rozwoju pewnych grup mięśniowych. Działania związane z osiągnięciem założonego celu mogą wpływać negatywnie na samą jakość tańca, a wykorzystywane środki nie zawsze muszą posiadać pozytywny wpływ na cały organizm.
Powyższe rozważania nie wyczerpują tematyki zdrowia psychicznego tancerzy. Wiele problemów takich jak perfekcjonizm, przyjmowanie substancji (alkohol, papierosy, marihuana) czy też wypalenie posiada wspólny mianownik z analogicznymi hasłami w medycynie sportowej. Może jest to kolejny argument za uznaniem każdej formy tańca za aktywność ruchową równoważną ze sportem. Może nie mając perspektyw na stworzenie medycyny tańca należy czerpać z szerokich doświadczeń będących efektem długoletniej współpracy sportu z medycyną?

autor: Tomasz Chmielewski

Powrót